محمد امين رسول زاده  
( مغز متفکر و استراتژيست  ١٩٥٥ -١٨٨٤ )

 
محمد اين رسول زاده، دولت مرد و چهره معروف آذربايجان و يکى از بنيان گذاران جمهورى آذربايجان در تاريخ ٣١ ژانويه ١٨٨٤ در منطقه "نوخان" (نزديک باکو) بدنيا آمد. محمد امين تحصيلات اوليه خود را در مدرسه روس- مسلمان آغاز و سپس در "کالج حرفه‌اى" ( اکنون کالج نفت ناميده ميشود ) ادامه داد. او از سال ١٩٠٣ به بعد بهنگام دانشجوئى شروع به نوشتن در نشريات مختلف اپوزيسيون کرد.

 
در دوران انقلاب اول روس (١٩٠٧-١٩٠٥)، رسول زاده اولين غسل تعميد سياسى خود را با اخراج از کالج گرفت. در آن زمان پلاتفرم ضد سلطنتى او و مطالبات وى براى خود‌مختارى آذربايجان او را با سوسيال دموکراتها يعنى کمونيستهاى آينده متحد نمود. رسول زاده در جريان انقلاب ١٩٠٥ روسيه در باکو، بهنگامى که پليس در جستجوى استالين بعنوان يکى از محرکين اصلى شورش بود، جان او را نجات داد. (١) رسول زاده بعد از انقلاب فعاليت روزنامه نگارى خود را ادامه داد. اولين نمايشنامه معروف او بنام "نورى در تاريکى" در سال ١٩٠٨ در باکو روى صحنه رفت. در سال ١٩٠٩ براى شرکت در قيام ستارخان رهبر قيام مشروطه آذربايجان راهى ايران شد. (٢) زمانيکه در ايران بود روزنامه "ايران نو" ارگان حزب دموکرات ايران را تأسيس نمود.(٣) رسول زاده در سال ١٩١١ وقتى قشون روس وارد آذربايجان شد، راهى استامبول گرديد، جائيکه آثار او در نشريات مختلف عثمانى منتشر ميگرديد. رسول زاده بدنبال عفو عمومى که به مناسبت ٣٠٠ مين سال تأسيس خاندان رومانف اعلام گرديد به باکو باز گشت .

 
يکى از بزرگترين دستاوردهاى رسول زاده احياى نامهاى قومى "آذرى" و "آذربايجان" بود.

 
زمانيکه معاهده گلستان ١٨١٣ و ترکمن چاى ١٩٢٨ بين ايران و روس منعقد گرديد، بخشى از خانات (دوک نشين) قديمى آذربايجان نيز به خاک روسيه الحاق ميگردد. دولت روسيه تقسيمات ادارى و سنتى آذربايجان (خانات) را به تقسيمات جديد بنام " گوبرنيا" (استان) تغيير ميدهد ولى نام آذربايجان به همان نام در ايالات شمال ايران باقى ميماند. از زمان الحاق بخش شمالى آذربايجان توسط روسيه حدود صد سال، روسها آذربايجانى ها را "مسلمان" و يا "تاتار" خطاب ميکردند، که هيچکدام از آنها درست نبود و اين رسول زاده بود که در سال ١٩١٤ کوشش نمود تا نام تاريخى ملت آذربايجان؛ "ترکهاى آذربايجانى" دوباره برقرار گردد.

رسول زاده از سال ١٩١٧ در سمَت صدر "حزب ملى مساوات" خدمت نمود و بعد از انحلال فدراسيون ماوراء قفقاز در ٢٨ مى ١٩١٨ به رهبرى "شوراى ملى" آذربايجان بر گزيده شد. شوراى ملى به رهبرى رسول زاده استقلال جمهورى آذربايجان را اعلام ميکند. رسول زاده هرگز هيچ پست حکومتى را نمى پذيرد و بعنوان عضو فعال پارلمان آذربايجان تا سقوط جمهورى آذربايجان در سال ١٩٢٠ بعنوان رهبر ايدئولوژيک جمهورى آذربايجان باقى ميماند. رسول زاده در تأسيس دانشگاه دولتى باکو در سال ١٩١٩ فعالانه شرکت ميکند. شعار معروف رسول زاده " پرچمى که يک بار بالا رفت، ديگر فرود نمى آيد" بعدها در آستانه فروپاشى شوروى به معروفترين شعار تظاهرات سالهاى ١٩٩٠ تبديل ميگردد. رسول زاده در سال ١٩٢٠ بدنبال سقوط جمهورى آذربايجان دستگير، ولى دوستى او با استالين سبب آزادى اش ميشود. بعد از آزادى بمسکو ميرود و به مدت دو سال بعنوان نماينده کميسارياى ملت‌ها در مسکو کار ميکند و در سال ١٩٢٢ بدنبال ماموريتى که به فنلاند فرستاده ميشود هرگز به شوروى باز نميگردد. رسول زاده بقيه عمر خود را در تبعيد در لهستان (١٩٣٨)، رومانى (١٩٤٠) و بالاخره بعد از جنگ جهانى دوم در ترکيه (١٩٤٧) ميگذراند و در سال ١٩٥٥ در آنکارا وفات ميکند. او در مدت ٣٠ سال زندگى در تبعيد يک سرى آثار سياسى بسيار جدى درباره آذربايجان منتشر ميکند که هنوز در انتظار تحليل و ارزيابى همه جانبه قرار دارند.

نويسنده: فواد آخوندوف

 
ترجمه: دکتر على قره جه‌لو

www.turkiran.com

::::: Atalar Diyiblər ki ...

عدم آموزش به زبان مادری و عواقب آن

آموزش و پرورش و به طور کلی تعلیم و تربیت از دغدغه های هر کشور محسوب می شود. چرا که پیشرفت و تعالی و یا پس رفت و نزول یک کشور از لحاظ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و غیره در گرو چگونگی آموزش و پرورش آن کشور است. نگاهی گذرا به تاریخ نشان می دهد که آموزش و پرورش و تعلیم و تربیت در گذشته­های دور تنها برای عده خاص و طبقه خاصی از جامعه مقدور بود و بسیاری از مردم خصوصا آنهایی که از وضعیت اقتصادی مناسبی برخوردار نبودند از تعلیم و تربیت محروم بودند. با پیشرفت علوم و گسترش آگاهی مردم و جوامع «تعلیم و تربیت برای همه» تبدیل به شعار جهانی شد. 

در این بین آموزش به زبان مادری از سوی برخی از اندیشمندان مورد توجه قرار گرفت. یوهان آموس کومنیوس که به عنوان پدر آموزش و پرورش نوین در دنیا شناخته شده است، در نیمه دوم قرن 17 اصولی را برای آموزش و پرورش و یادگیری عنوان کرد که آموزش و پرورش امروزی در دنیا از آن تبعیت می کند. وی اعتقاد داشت که کودکان را بایستی با شناخت و بینش اجسام آشنا کرد. یعنی معانی مستقیم اشیا و اجسام را به کودکان آموخت و در این مسیر همواره بر ضرورت استفاده از زبان مادری تاکید می کرد. وی اعتقاد داشت که آموزش تا سن 12 سالگی بایستی فقط و فقط به زبان مادری باشد و از این سن به بعد است که آموزش به زبان های دیگر می تواند در برنامه آموزشی فراگیران قرار گیرد و آموزش زبان های دیگر نه از روی دستور زبان بلکه از طریق خواندن متون انجام گیرد. کومنیوس بر استفاده از عکس و تصویر در آموزش زبان تاکید می­کرد. بدین ترتیب که ابتدا کودک با مفهومی که با آن آشنا است ارتباط برقرار می کند و سپس طریقه نوشتاری آن مفهوم را به آن پیوند می دهد و آن مطلب را درک می کند.

در داخل کشور نیز میرزا حسن رشدیه که اهل آذربایجان و متولد تبریز بوده و بنیانگذار آموزش و پروش به سبک نوین در کشور است، با ایجاد مدارس با سبک جدید پایه آموزش و پرورش نوین در کشور را گذاشت. وی که از سوی مقامات دولتی و حکومتی زمان خود شدیدا تحت فشار بود در اکثر نقاط کشور اقدام به تاسیس مدارسی کرده بود. در آموزش او نیز زبان مادری در درجه بالایی از اهمیت قرار داشت. وی که در تدریس زبان ترکی در آذربایجان کتابی تحت عنوان «وطن دیلی» را نیز آماده کرده بود و این کتاب تا مدت ها در منطقه قفقاز به عنوان کتاب آموزش زبان ترکی مورد استفاده قرار می گرفت، از اصولی پیشرفته در آموزش استفاده میکرد. هر چند که مدارس تاسیس شده به دست وی پس از مدت کوتاهی به دست عوامل دولتی ویران می گشتند.

حال نگاهی به آموزش و پرورش امروزه کشور می اندازیم. اصول آموزشی مختلفی ذکر شد اما متاسفانه در مورد کودکان دو زبانه در کشور ما که بیش از 53 درصد کودکان کشور را تشکیل می دهند، بسیاری از این اصول آموزشی که در کل دنیا کاملا بدیهی به نظر میرسند مورد توجه قرار نمی گیرند و متاسفانه تنها در مورد کودکان فارسزبان کشور اجرا می شود. ابتدا مختصرا با مفهوم دوزبانه بودن آشنا شویم. در یک نوع طبقه بندی دوزبانه بودن را به دو دسته طبیعی (برابر) و آموزشی (نابرابر) تقسیم بندی میکنند. در دو زبانگی برابر فرد از آغاز تولد در یک خانواده و جامعه دو زبانه زندگی می کند و در هر دو زبان هم شفاها و هم کتبا قادر به برقراری ارتباط است. در دو زبانگی نابرابر آموزشی فرد پس از یادگیری زبان مادری به صورت شفاهی به دلایل آموزشی یا فرهنگی با یک زبان دیگر تماس می یابد و دو زبانه می شود. دو زبانگی موجود در کشور از این نوع دو زبانگی است. همانطور که در مطالب فوق نیز اشاره شد آموزش در مدرسه تا سن 12 سالگی فقط و فقط بایستی به زبان مادری باشد و بعد از این سن بایستی زبانهای دیگر در برنامه آموزشی فراگیران قرار گیرد. چرا که طبق نظریه روانشناسان و زبانشناسان دوازده سال اول زندگی هر شخص از لحاظ فراگیری زبان دوران تطبیق محسوب می شود و بعد از آن دوران یادگیری. یعنی در دوازده سال اول زندگی شخص ضمن فراگیری زبان، با زبان فراگرفته شده خود را ببه محیط اطراف تطبیق می دهد و سیستم فکری اش شکل می گیرد. 
زمانی این نظام فکری و تطبقی تکمیل می شود که سوادآموزی شخص به زبان مادری تکمیل گردد، یعنی علاوه بر فراگیری کامل تکلم به زبان مادری ، خواندن و نوشتن به زبان مادری را نیز یاد بگیرد. در کشور کودکان فارس زبان تا سن 12 سالگی فقط و فقط به زبان مادری خود آموزش می بیینند و از این سن به بعد است که آموزش زبان عربی و انگلیسی در برنامه درسیشان گنجانده می شود، اما در مناطق دوزبانه کشور وضع بسیار متفاوت و آشفته است. یک کودک شش ساله غیر فارس از همان اولین روز تحصیل بایستی با زبانی غیر از زبان مادری خود تحت تعلیم قرار بگیرد. بعنوان مثال یک کودک ترک که کوچکترین آشنایی با زبان فارسی ندارد و تنها به زبان مادری خود با طبیعت و اطرافیان ارتباط برقرار می کند، از همان روز اول مدرسه بایستی با زبانی غیر از زبان مادری خود، یعنی زبان فارسی آموزش ببیند. کلیه اصول و قواعد دیگری که در مورد آموزش در سالهای ابتدایی مدرسه بود نظیر استفاده از عکس و تصویر و … برای تداعی مفاهیم انتزاعی، تنها در مورد کودکان فارس زبان کاربرد دارد و مفید واقع می شود. چون این اصول برای آموزش به زبان مادری فرد پیشبینی و طراحی شده­اند. یک کودک فارس زبان با دیدن تصویر آب مفهوم آب در ذهنش تداعی می شود و هنگامی که کلمه آب را نیز در کنار آن می بیند با این مفاهیم ارتباط برقرار کرده و مطلب را درک می کند. اما در مورد کودکان غیر فارس زبان وضع متفاوت و بسیار دشوار است. چرا که به عنوان مثال همان کلمه آب را که به تصویر مربوط به (سو) نسبت می دهند برای کودک ترک تازگی دارد و با دانسته­ها و معلومات قبلی او مغایرت دارد، چه برسد به صورت نوشتاری کلمه که خود سبب بروز مشکلات بعدی می گردد.   

این سیستم نادرست آموزشی که سالیان دراز است در برنامهآموزش و پرورش کشور قرار گرفته است باعث دلسردی دانش آموزان مناطق دوزبانه از تحصیل و درس و مدرسه می شود. عمق فاجعه زمانی مشخص می شود که نیم نگاهی به آمار افت تحصیلی و ترک تحصیل در مناطق دو زبانه کشور بیندازیم. به گفته مدیر کل دفتر آموزش و پرورش دوره ابتدائی و کارشناسان این دفتر، دو زبانه بودن دانش آموزان در بدو ورود به مدرسه مهمترین علت افت تحصیلی و در نتیجه عامل ترک تحصیل آنهاست. به کار بردن این اصول غیرعلمی در آموزش و پرورش مناطق دوزبانه باعث می شود که بسیاری از فرزندان این مناطق که هرکدام می توانستند روزی گرهی از مشکلات مردم باز کنند، به دامان اعتیاد و سایر بزهکاری های اجتماعی کشیده شوند. نتایج برخی از تحقیقات نشان می دهد که کودکی که زبان مادری خود را فرا نگرفته و ساخت های زبان در ذهن او استحکام نیافته شرایط مساعدی برای یادگیری زبان دوم نخواهد داشت. و اگر به این کودک زبان دومی غیر از زبان مادری یاد بدهیم باعث ایجاد اختلال در گویایی و هم در ریختن فکر کودک خواهد شد. مخصوصا اگر زبان دومی که یاد می گیرد از لحاظ دستوری کاملا متفاوت با زبان مادری اش باشد. مثل زبان فارسی و زبان ترکی که یکی هند و اروپایی و دیگری التصاقی است. علاوه بر مشکلات یاد شده مشکلات فراوان دیگری نیز پدید می آید که پرداختن به آنها در این مجال نمی گنجد.

نکته هایی که بایستی مد نظر قرار داد این است که این وضعیت تا زمانی که متاسفانه تفکر کلیشهای «احیای زبان مادری» یعنی تجزیه طلبی در افکار بسیاری لانه کرده است ادامه خواهد داشت و معلوم نیست چه زمانی کارشناسان آموزش و پرورش کشور از اغماض و چشم بستن بر عواقب وخیم عدم آموزش به زبان مادری کودکان دوزبانه کشور دست بر می دارند و چشم به حقایق تلخ مسائل آموزشی مناطق دو زبانه کشور می گشایند و به این اصل تن می دهند که آموزش به زبان مادری حق همه مردم دنیاست.

Göndərən : Eltər Özgür

موژده لرله گله جک دير

ايللر سنين آجيغينا.

داها الوان آچاجاقدير.

گوللر سنين آجيغينا.


غم ياغيشي ياغماياجاق،

کدر مني بوغماياجاق.

اينان کي، آغارماياجاق

تئللر سنين آجيغينا.


آرزولاريم دينه جک دير،

بخت اولدوزوم گوله جک دير.

دنيزلره دؤنه جک دير.

گؤللر سنين آجيغينا.


دئمه عشقيم سؤنه جکدير،

گله جک بير گؤره جک دير.

ائله مني سئوه جک دير

ائللر سنين آجيغينا!... 

یازان:  نصرت کسمنلي

آذربایجان در دوران پهلوی

با کودتای نظامی 1299(ه.ش) که دولت بریتانیا برنامه ریزی آن را کرده بود، رضا سواد کوهی به قدرت رسیدوپس از رسیدن به سلطنت وانتخاب نام خانوادگی پهلوی، به "رضا شاه پهلوی" معروف شد.رضا شاه دیکتاتوری خودکامه بود که تمام امور مملکتی را در دست داشت.آزادی‌هایی که در دوران مشروطیت به دست آمده بود در دوره او از بین رفت وبسیاری از رقبا و مخالفان خود را در دستگاه حکومتی کشت ویا ساکت کرد، به طوری که هیچ جریان مخالفی را تحمل نمی کرد.

در زمینه نفت قرار داد "دارسی" را به ظاهر لغو کرد ولی عملاٌ آن را با قرار داد 1933 تمدید کرد.مجلس شورای ملی در دوره او جنبه نمایشی پیدا کرد و انتخابات با دستور از بالا و بر پایه فهرست هایی از نمایندگان مورد تایید او انجام می شد.همچنین با نگاه به گذشته او و دارایی های خاندان پهلوی پس از در گذشتش ، از تهمت زر اندوزی به دور نیست.او زمینهای بسیاری را تا پایان پادشاهی اش در سراسر ایران، به ویژه در شمال ایران به نام خویش کرد و در اواخر سلطنت بیش از 5000 ملک به نام او ثبت شده بود.

با توجه به اینکه رضا شاه افکار فاشیستی و ترک ستیزی داشت لذا با به قدرت رسیدن او ترک ستیزی سیاسی بدون اینکه رسماٌ اعلام شود در عمل رسمیت یافت، شکست‌های تلخ رضا شاه در برابر آزادی خواهان آذربایجان و نقش آذربایجانی‌ها در انقلاب مشروطه عاملی بود تا همه دیکتاتور ها در ایران از آذربایجانی ها دلهره داشته باشند، لذا در این دوره استسمار و تحقیرکردن ملل غیر فارس عمل سیاسی و حساب شده ای بود تا همه این ملت ها کوبیده شده و مستحیل شوند تا فارس و فرهنگ فارسی بی رقیب شود.

به طور کلی با به قدرت رسیدن" رضا شاه"، با دو نوع ترک ستیزی در ایران مواجه  شدیم :

1-ترک ستیزی آگاهانه، سیاسی و استراتژیک ،که مانع ازبه قدرت رسیدن مجدد ترکها گردد.

2-ترک ستیزی عوامانه با هزل و هجو و با مزه پرانی علیه ترک ها (جنگ روانی ) که مکمل ترک ستیزی سیاسی بود.

البته باید این نکته را خاطر نشان کرد که قبل از به قدرت رسیدن رضا شاه، شرایط مقدماتی از بین بردن فرهنگ های غیر فارس فراهم شده بود،برای مثال در فاصله انقلاب مشروطه تا تاسیس حکومت پهلوی ،یعنی در مدت بیست سال اتفاقات بزرگی در منطقه رخ داد،در این فاصله شهر تبریز چند بار بین روس ها و عثمانی ها دست به دست شد و در پایان کار امپراطوری روسیه تزاری و امپراطوری عثمانی ، آذربایجان میدان بازی قدرت های بزرگ آن روزی شده بود.

روشنفکران احمق و خود فروخته ترک، اعم از چپ و راست، مانند کسروی،تقی ارانی،تقی زاده،کاظم زاده ایرانشهرو... برای مقابله با دو امپراطوری همسایه به "ناسیونال سوسیالیسم"و تئوری های نژادی آلمانی"هیتلر" متوسل می شدند و به همین جهت ناسیونالیسم ایرانی به شدت رنگ نژادی دارد و با فعالیت‌های رضا زاده،شفق و محمود افشار تئوری یک کشور، یک ملت،یک زبان(آسیمیلاسیون) ترویج یافت.

آذربایجان تا زمان روی کار آمدن رضا شاه، ثروتمند ترین و توسعه یافته ترین ایالت ایرن محسوب می شد، در راستای تضعیف اقتصاد آذربایجان و انتقال دادن منابع اقتصادی آذربایجان به تهران و بقیه شهرهای کویری فارس زبان،این ایالت مورد هجوم سیاست‌های تخریبی دولت فاشیست قرار گرفت.مالیات های جمع آوری شده از آذربایجان به تهران منتقل شد وجلوی هر نوع سرمایه گذاری خصوصی و دولتی در آذربایجان گرفته شد.گمرکات آذربایجان تعطیل گردید و مسیر تجارت آذربایجان-اروپا به سوی تهران،اصفهان وبنادر جنوب منتقل گردید.پروژه تضعیف و وابسته کردن اقتصاد آذربایجان وانتقال منابع اقتصادی آن به مناطق کویری فارس زبان با برنامه ریزی دقیقی انجام گرفت و هر سال سهم آذربایجان از اقتصاد کشور به نفع مناطق کویری فارس زبان کم شد و در همین راستا به دلیل ممانعت های اداری،سیاسی از سرمایه گذاری در آذربایجان توسط دولت فاشیست پهلوی و گسترش بیکاری، جمعیت ترک های آذربایجان به سوی شهرهای کویری فارس زبان سرازیر می شود تا با سرعت بیشتری در میان جمعیت فارس مستحیل گردند و تئوری یک کشور،یک ملت،یک زبان عملی گردد.

شهرها وروستاهای حاصل خیز آذربایجان حتی موغان مهاجر فرست و شهرهای کاملاٌ‌کویری‌مانندکرمان،سمنان،یزدو...مهاجر پذیر شدند.عدم توسعه اقتصادی شهرها و روستاهای آذربایجان و گسترش فقر در آذربایجان و متقابلاٌ توسعه یافتن و ثروتمند شدن شهرهای کویری فارس زبان تاثیر روانی قاطعی در جهت تحقیر هر فرد ترک آذربایجانی به جا می‌گذارد و او ناخود آگاه فارس را شایسته و ملت خودش را حقیر می شمارد.

سیاست های دوره رضا شاه در قبال ایالت آذربایجان، عاملی برای تبعیض وستم ملی بدل گردید،به عنوان مثال تبریز که به قول قطران :تا بهشت خدای عزوجل، فقط نیم فرسنگ فاصله داشت، درپایان عمر رژیم ستم شاهی ،به ششمین شهر ایران از لحاظ توسعه یافتگی تنزل یافت .

تبعیضات و ستم ها به حدی رسید که در شهریور 1324(ه.ش) فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری آقای پیشه وری خواستار خود مختاری آذربایجان شد، کنگره ملی آذربایجان در 26 آبان افتتاح گردید و بیانیه خود مختاری (حکومت ملی) صادر گردید. وبدین ترتیب مجلس ملی آذربایجان در 21 آذر (ه.ش)1324 تشکیل و دولتی محلی به رهبری آقای پیشه وری و بدون وزارت خارجه شکل گرفت.

دولت محلی آذربایجان بیش از یک سال طول نکشید و در عرض حکومت یک ساله، فرقه موفق به اصلاحات گسترده ای در آذربایجان شد:

· نخستین بار در تاریخ ایران زنان از حق رای برخوردار شدند.

· نخستین اصلاحات ارضی توسط فرقه اجرا شد.

· نخستین دانشگاه را در یکی از شهر های ایران ( غیر از تهران) تاسیس گردید

· کلاس های سواد آموزی ،مدارس و دانشگاه به زبان ترکی آذربایجانی تاسیس شد.

·  قانون جامع کار به تصویب رسید.

· شورا های نظارت بر کار نهاد های دولتی تاسیس شد.

· ایستگاه رادیویی تاسیس شد.

· تنبیه بدنی ممنوع گردید.

· با گشودن فروشگاه های دولتی ، قیمت مواد غذایی ثابت ماند.

· درمانگاه های رایگان در اختیار مردم قرار گرفت.

· خیابانها آسفالت گردید و...

اصلاحات فرقه دموکرات آذربایجان به حدی مطلوب بود که مخالفان فرقه ر انیز مجبور به تحسین از آنهاکرد:

کنسول ایالت متحده آمریکا در تبریز بعد از براندازی فرقه در گزارشی اعلام کرد:اقداماتی که دولت مرکزی سالها از انجام آنها سر باز زده بودفرقه دمکرات در عرض یک سال تمام آنها را انجام داد.

اما دولت مرکزی با حمایت وبرنامه‌ریزی مستشاران نظامی آمریکا و انگلیس و فرماندهی شوارتسکوف آمریکایی وکار شکنی‌های نیروهای شوروی به بهانه اجرای صحیح انتخابات مجلس پانزدهم خواستار اعزام نیرو به آذربایجان شد که این خواسته با مخالفت حکومت ملی مواجه شد. با حمله به زنجان حمله به آذربایجان شروع شد.این جنگ نابرابر که با دفاع فدائیان فرقه دموکرات آذربایجان مواجه شد باعث قتل عام مردم بی دفاع آذربایجان گردید.

به محض روشن شدن آفتاب روز 21 آذر 1325(ه.ش) کشتار وحشیانه در شهر تبریز آغاز شد.آمار دقیقی از تعداد کشته شدگان در شهر تبریز و تعداد روستاییانی که در روستاها کشته شدند، همچنین افرادی که در سرمای جانسوز آذربایجان به خاطر فرار از دست نیروهای دولتی در برف و بوران گیر کرده و یخ زده بودند در هیچ منبعی دقیقا ذکر نشده است، منابع مختلف، تعداد کشته شدگان را با اختلاف بین 15000 تا 25000 نفر ذکر کرده اند.

این در حالی است که بعضی از نا‌ظران بی طرف خارجی مانند ویلیام داگلاس، قاضی آمریکایی که شاهد فجایع ارتش در آذربایجان بود،رفتار سربازان اشغال گر روس را بسیار انسانی‌تر از اعمال وحشیانه سربازان نجات بخش(!!!) ارتش شاهنشاهی ذکر کرده که خاطره فوق‌العاده زشت و شومی در آذربایجان به جا گذاشت.

و بدین ترتیب با قتل عام روشنفکران آذربایجان،سیاست فاشیستی و ترک ستیزی توسط محمد رضا شاه پهلوی دوباره جان تازه ای گرفت.  

منابع:

1- ریشه‌های ترک ستیزی در ایران، ماشااله رزمی

2- آذربایجان دمکرات، بهزاد بهزادی

3- از زندان رضا خان تا صدر فرقه دمکرات آذربایجان، علی مرادی مراغه‌ای

4- انتقال منابع اقتصادی آذربایجان به تهران و جلوگیری از انباشت سرمایه در آذربایجان؟، امیرحسین پیربداغی

Tarix (تاریخ)